ناصر ارباب/صبا: بهزاد فراهانی، بازیگر پیشکسوت تئاتر، سینما و تلویزیون که با نقش‌آفرینی در سریال ماندگار «امام علی(ع)» در ذهن مخاطبان باقی مانده، در گفت‌وگو با صبا از دلایل افول سریال‌سازی در صداوسیما، تغییر نگاه مدیران فرهنگی، بی‌اعتمادی مخاطبان و تجربه‌های شخصی‌اش از دوران تولید آثار تاریخی سخن گفت.

فراهانی که بخش عمده فعالیت حرفه‌ای‌اش به دورانی بازمی‌گردد که تلویزیون مرجع اصلی مخاطبان بود، معتقد است رسانه ملی با وجود برخورداری از بودجه‌های کلان، دیگر توان تولید آثاری با تأثیرگذاری سریال «امام علی(ع)» را ندارد. او ریشه این وضعیت را نه صرفاً در مسائل اقتصادی، بلکه در تغییر بنیادین نگاه فرهنگی و هنری حاکم بر تلویزیون می‌داند.

بهزاد فراهانی: تلویزیون دیگر هنر را نمی‌فهمد، فقط تبلیغ می‌کند

ایفاگر نقش معاویه در پاسخ به این پرسش که چرا صداوسیما با وجود بودجه‌های گسترده، دیگر قادر به تولید سریال‌هایی در تراز «امام علی(ع)» نیست، گفت: «به نظر من مسئله فقط بودجه نیست. سیاست کلان تغییر کرده و تلویزیون امروز بیشتر ابزار تبلیغ است تا رسانه فرهنگی. در تلوزیون زمانی آثاری ساخته می‌شد که حتی اگر ایدئولوژیک بود، تفکر و درام داشت؛ اما حالا همه‌چیز شده تبلیغِ چیزی که مردم در زندگی واقعی‌شان ندارند.»

او با اشاره به اینکه سیاست‌های کلان رسانه ملی، امکان تولید آثار اثرگذار را از تلویزیون گرفته است  با مثالی کنایه‌آمیز توضیح داد: «مثل این است که سفره‌ای پر از غذا نشان بدهند به مردمی که گرسنه‌اند. این فاصله، مخاطب را پس می‌زند.»
این بازیگر پیشکسوت با اشاره به تغییر نگاه مدیران فرهنگی افزود: «این تغییر فقط در تلویزیون نیست؛ در سینما و حتی تئاتر هم دیده می‌شود. نیرویی که امروز در تلویزیون سریال می‌سازد، اغلب دغدغه هنر، تفکر و اندیشه ندارد. متاسفانه هنر را به بدترین معنایش تقلیل داده‌اند.»

فراهانی در ادامه، با اشاره‌ای تلخ به فقدان بزرگان فرهنگ و هنر گفت: «علتش چیست؟ مرگ آدم‌هایی مثل استاد بهرام بیضایی. وقتی بیضایی‌ها می‌روند، جایشان را اشخاص نابلد  می‌گیرند.»

او درباره امکان بازگشت اعتماد مخاطبان به تلویزیون گفت: «من فکر نمی‌کنم این بی‌اعتمادی به‌سادگی برگشت‌پذیر باشد. به نظر می‌رسد تلویزیون عملاً میدان رقابت را به شبکه نمایش خانگی واگذار کرده؛ چه از سر ناتوانی، چه از سر نابلدی.»

خاطره‌ای از پشت صحنه «امام علی(ع)»
فراهانی در ادامه خاطره‌ای کمتر شنیده‌شده از پشت صحنه سریال «امام علی(ع)» را روایت کرد: «یادم هست یک روز در گرمای شدید مردادماه، صحنه‌ای در کنار نخلستان و چادر معاویه فیلم‌برداری می‌کردیم. یکی از سیاهی‌لشکرها که از هم‌وطنان اهل سنت بود، بر اثر تشنگی دچار ضعف شد. وقتی به او آب دادند، گفت برای نوشیدن آب ابتدا باید از امام خود اجازه بگیرد. این نگاه، برخاسته از باورهای شخصی و اعتقادی او بود و برای من میزان پایبندی و تسلیم او در برابر باور، خصوصا در پشت صحنه سریال تأمل‌برانگیز و تأثیرگذار بود.»

یاد هنرمندان

این بازیگر پیشکسوت در پایان گفت: «وقتی مخاطبان امروز می‌نشینند سریال‌های خارجی می‌بینند، می‌خندند و لذت می‌برند، بد نیست یادی هم از ما بکنند؛ از هنرمندانی که زمانی برای این مردم کار می‌کردند، اما امروز دیگر دیده نمی‌شوند.»

اصغر همت، بازیگر پیشکسوت تئاتر و تلویزیون و ایفاگر نقش مروان بن حکم در سریال «امام علی(ع)» ـ که به‌واسطه همین نقش  به دریافت جایزه هنری غدیر شد ـ در گفت‌وگو با صبا با تأکید بر اینکه سریال «امام علی(ع)» یک استثناست نه قاعده، موفقیت آن را حاصل اتفاقی نادر و خارج از فرمول‌های رایج دانست و افت کیفیت آثار تلویزیونی را به سیاست‌های کلان نادرست نسبت داد. او در توضیح این نگاه، با اشاره به بیتی شاعرانه گفت: «گاه باشد که کودکی نادان / به غلط بر هدف زند تیری».

اصغر همت: سریال «امام علی(ع)» یک استثناست، نه قاعده

همت در پاسخ به پرسش صبا درباره اینکه چرا سریال «امام علی(ع)» با وجود محبوبیت فراوان در طول این سالها کمتر بازپخش شده، گفت: «من واقعاً اطلاع دقیقی ندارم. این سریال بیش از ۳۰ سال پیش ساخته شده و اکنون کاملاً در اختیار تلویزیون است. تا جایی که می‌دانم گاهی با زبان‌های مختلف پخش می‌شود، اما خودم تلویزیون تماشا نمی‌کنم و از جزئیات پخش خبر ندارم.»

وی در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت کیفیت سریال «امام علی(ع)» با بسیاری از تولیدات تلویزیونی سال‌های اخیر گفت: «به نظر من «امام علی(ع)» یک استثناست، نه قاعده. ما معمولاً درباره قاعده‌ها صحبت می‌کنیم، اما این سریال در زمره استثناهای تلویزیون ایران قرار می‌گیرد؛ نه فقط برای امروز، بلکه در چهار یا پنج دهه اخیر. عوامل مختلفی دست‌به‌دست هم دادند تا یک اثر به چنین کیفیتی برسد.»

همت تأکید کرد: «همیشه نمی‌توان برای موفقیت یک اثر فرمول مشخصی ارائه داد. گاهی اتفاق‌هایی می‌افتد که دقیقاً معلوم نیست چرا، اما نتیجه‌اش ماندگار می‌شود.»

او در پایان با اشاره به ماندگاری نقش خود در این مجموعه خاطرنشان کرد: «به نظر من همه بازیگران آن سریال خوب بودند و همه در ذهن مخاطب ماندگار شدند. این حاصل یک کار جمعی موفق بود.»

او با انتقاد از روند سریال‌سازی در تلویزیون، افت کیفی آثار نمایشی را حاصل سیاست‌های کلان و نادرست رسانه ملی در طول دهه‌ها دانست و در پاسخ به پرسشی درباره چرایی ساخته نشدن سریال‌های موفق و ماندگار در تلویزیون گفت: «این مسئله اصلاً مربوط به یک دوره خاص یا چند سال اخیر نیست. ما با یک سیاست کلانِ اشتباه طرف هستیم که از همان دوره‌های اولیه شکل‌گیری تلویزیون وجود داشته و تا امروز ادامه پیدا کرده است؛ سیاستی که به‌تدریج تلویزیون را از اعتبار و محبوبیت انداخت.»

وی در توضیح این نگاه، با اشاره‌ای شاعرانه افزود:
«البته در همه این سال‌ها آثار خوب هم تولید شده‌اند که از نظر من، به قول سعدی:
گاه باشد که کودکی نادان
به غلط بر هدف زند تیری»

یعنی گاهی یک اثر خوب و موفق ساخته می‌شود، اما نه از سر قاعده و برنامه‌ریزی درست؛ بلکه بیشتر شبیه یک اتفاق نادر است.

این بازیگر پیشکسوت با تأکید بر اینکه سریال «امام علی(ع)» نیز از همین جنس آثار است،گفت: «وقتی سیاست‌گذاری فرهنگی و رسانه‌ای دچار اشکال باشد، نتیجه‌اش همین می‌شود. موفقیت یک اثر نمایشی حاصل یک نگاه درست، احترام به مخاطب و میدان دادن به خلاقیت است؛ چیزی که متأسفانه در بسیاری از دوره‌ها در تلویزیون جدی گرفته نشده است.»